مروری بر تاریخچه «عود»(بربت)-اکبر یاوریان




 

 درآمد
بربت يا عود از معدود سازهايى است كه اطلاعات قابل توجهى از پيشينه‌ى نام و ساختار نسل‌هاى گوناگونى از آن باقى‌مانده است.
پاره‌اى از سنگ‌نگاره‌ها و مُهرهاى بازمانده از ايام پيش از تاريخ، حدودى از سابقه‌ى بسيار كهن اين ساز را به ما نشان مى‌دهند و همچنين براساس برخى آثار، مى‌توان از استقلال زودهنگام نياى بربت از كمان موسيقى اطمينان حاصل كرد. افزون بر اين با استناد به مُهر به‌دست آمده در چغاميش خوزستان (با سابقه‌اى حدود هفت هزار سال) كه تصوير اولين اركستر جهانى را در برابر ما قرار مى‌دهد، مى‌توان با گمان، ضرورت ايجاد سازى با صداى بم را پذيرفت. وجود نقوش برجسته‌ى سنگى از نوازندگان سازى مشابه با بربت (يا تنبور) مى‌تواند گواه اين گمانه‌زنى فرض شود.
در ادوار تاريخى نيز در اقصا نقاط ايران و جهان (بجز غيبت چند سده‌ى اخير بربت در فرهنگ موسيقى ما) اسناد و تصاوير بسيارى از آن ثبت شده است. برجستگى اين ساز و نوازندگان آن در دوره‌ى ساسانيان و نيز وجود اصطلاح «عود كامل» در فرهنگ موسيقى دوره‌ى اسلامى به‌عنوان قادرترين ساز در بيان نغمات دلپذير و اثرگذار و توضيح و تبيين نظريه‌ى موسيقى، از مهم‌ترين گزارش‌هاى موجود درباره‌ى جايگاه و اهميت اين ساز در دوره‌هاى تاريخى است. با اين حال آشفتگى موجود در اطلاعات مربوط به تاريخچه، خاستگاه اوليه، و تنوع ساختار آن به گونه‌اى فراوان است كه مدارك و دانش ياد شده پاسخگوى همه‌ى ابهامات آن نيست.

سابقه‌ى پژوهش جدى و علمى درباره‌ى اين ساز محدود به چند دهه‌ى اخير است، مگر آن‌چه را كه در فرهنگ‌نامه‌ها، رساله‌ها و آثار تاريخ‌نگاران عرب درباره‌ى ايران آورده شده، سابقه‌اى در پژوهش اين ساز به‌شمار آوريم، كه امرى نادرست و بى‌منطق است. بايد يادآور شد كه منابع قديم براى پردازش خود مدارك و اسناد كشف شده‌ى اخير را در اختيار نداشته‌اند. پس نتيجه‌ى غيرعلمى، افسانه‌وار و خرافى آثار آن‌ها دور از ذهن نخواهد بود.
از طرفى ديگر گروهى بر اساس عرق و تعصب با استفاده از اين منابع ريشه تاريخى عود و بربت را تنها به جغرافياى مورد پسند خود در مصر، عربستان، اروپا و ايران نسبت داده‌اند.
حال بايد ديد انعكاس غير اصولى و بى‌رويه‌ى اين گزارش‌ها در برخى نوشته‌هاى امروزى (آن هم بدون ارائه‌ى پاسخ علمى به آن‌ها) چه معنايى جز محدود نگريستن و در نهايت كتاب سازى دارد؟!
كثرت مترادف‌هاى متعدد عود و بربت در فرهنگ موسيقى چند هزاره‌ى بشر و نقش مهم و جدى اين ساز در كنار سازهايى چون چنگ، تنبور (كه گاه هم در نام و جايگاه‌شان خلط صورت گرفته و به‌جاى هم آمده‌اند) ايجاب مى‌كند تا ضمن دورى از تعصب و عرق ملى، براى بررسى تاريخچه‌ى اين ساز و نام‌واژه‌هاى مرتبط با آن، از دستاوردهاى تازه‌ى پژوهش، استفاده شده و براى انجام آن دقت لازم به عمل آيد.
براين اساس در نوشتار پيش رو سعى شده است، با احتياط بيشترى به تاريخ‌شناسى عود پرداخته شود و پاره‌اى از نقاط مبهم بحث آن، به‌طور جدى‌ترى مورد مقايسه و مقابله قرار بگيرد. در اين‌جا نيز مطابق روال معمول در نگارش تاريخچه‌ى ديگر سازها (كه پيش از اين توسط نگارنده ارائه گرديد)، ضمن اتكاءِ بر دستاوردهاى نوين علم اتيمولوژى و تاريخ‌شناسى واژگان، مختصرى از چرايى برخى مجهولات و نيز غيبت چهار سده‌اى آن در فرهنگ موسيقى ايران و... مورد كند و كاو قرار گرفته و در حد امكان از تكرار غير هدف‌مند روايات پرهيز شده است. بررسى دقيق‌تر  چگونگى حضور عود، در ادوار مختلف تاريخى و نيز ذكر نام نوازندگان برجسته‌ى اين ساز در هر برهه‌ى زمانى، از ديگر ويژگى‌هايى است در اين كتاب كه در حد توان به آن اهتمام شده است. اميد كه مجموع اين اثر به‌ويژه دستاوردهاى نوين تاريخ‌شناسى و واژه‌شناسى آن موردنظر و استفاده‌ى علاقه‌مندان و جويندگان گرامى واقع گردد.

 اكبر ياوريان                     

شاهين‌شهر- تير ماه نود و شش

 

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

ورود یا عضویت

برای دانلود فیلم های آموزشی و عضو شدن در انجمن موسیقی سایت نیاز است تا فرم عضویت را تکمیل کنید :

مشاوره(ارسال پرسش)

سعی ما بر آن است که برای سوال های متنوع و مختلف شما در زمینه ی موسیقی، اعم از تاریخ موسیقی، تئوری موسیقی، ردیف و ردیف شناسی، انتخاب ساز، نحوه ی شروع آموزش و... پاسخ رضایت بخشی ارائه کرده و در این راه به شما عزیزان کمک نماییم. برای این مقصود علاوه بر تماس و رابطه ی مستقیم با استاد یاوریان، از دیگر موسیقی دانان و پژوهندگان برگزیده ی کشورمان نیز بهره خواهیم برد و در صورت لزوم از منابع مکتوب استفاده کرده و یا منبع مورد نظر را به شما معرفی خواهیم کرد. همکاری و همیاری با علاقه مندان مهم ترین موردی است که از طرف استاد یاوریان به ما توصیه شده است. ما هم در این راستا از شما سروران گرامی درخواست راهنمایی و همکاری داریم. برای این منظور فرم زیر ارائه شده تا شما همراهان مهربان سئوال ها و یا پیشنهادهای خود را با ما در میان بگذارید:

فرم مشاوره (ارسال پرسش)

عضویت در خبرنامه

این سایت با مطالب ویژه و پیوست های قابل دانلود بروز می شود. با عضویت در خبرنامه، سعی بر این است که شما را از هر بروز رسانی آگاه کنیم :